En Zeki Hayvan Hangisi? Bilime Göre Dünyanın En Zeki 10 Hayvanı

Biri sana mutlaka “yunuslar insan kadar zekidir” ya da “domuzlar köpeklerden akıllıdır” demiştir. Bu cümlelerin bir kısmı doğru, bir kısmı abartılı, bir kısmı da tamamen uydurma. Bu yazıda en zeki hayvan sorusunu, her iddianın arkasındaki gerçek deneyle birlikte cevaplıyoruz: ilk 10 liste, “maymun IQ’su” meselesi, en zeki köpek ve kedi ırkları.

En zeki hayvan hangisi? Bilime göre en zeki hayvanlar listesi

Aşağıdaki sıralama bir puan tablosu değil. Her türün öne çıktığı beceri farklı: biri hafızada, biri alet kullanımında, biri sosyal ilişkilerde parlıyor. Sırayı belirlerken davranışın ne kadar esnek olduğuna, kaç farklı alanda kanıt bulunduğuna ve deneylerin ne kadar sağlam olduğuna baktık.

1. Şempanze: rakamları insandan hızlı hatırlayan Ayumu

Sana Inoue ve Tetsuro Matsuzawa’nın 2007’de Current Biology’de yayımladığı deneyde 1’den 9’a kadar rakamları sıralamayı öğrenmiş genç şempanze Ayumu’nun görevi şuydu: ekranda beliren rakamlar beyaz karelere dönüşüyor, Ayumu da hangi karenin altında hangi rakam olduğunu hatırlayıp karelere küçükten büyüğe doğru dokunuyordu. National Geographic’in aktardığına göre rakamlar saniyenin üçte ikisi kadar gösterildiğinde Ayumu da üniversite öğrencileri de yaklaşık %80 başarı yakaladı. Süre saniyenin beşte birine indiğinde öğrencilerin başarısı %40’a düştü, Ayumu ise yüksek skorunu korudu.

Şempanzelerin alet yapma becerisi de çok eskiden beri biliniyor. Jane Goodall, 4 Kasım 1960’ta Tanzanya’daki Gombe’de David Greybeard adlı şempanzenin bir dalın yapraklarını soyup termit yuvasına sokarak termit “avladığını” gözlemledi. History’nin derlediği kayıtlara göre bu gözlem, alet yapmanın yalnızca insana özgü olduğu fikrini yıktı.

2. Orangutan: kendi yarasını tedavi eden Rakus

2024’te Scientific Reports’ta yayımlanan bir çalışma, Sumatra’da Rakus adlı erkek bir orangutanın yüzündeki yarayı nasıl tedavi ettiğini anlatıyor. Rakus, Haziran 2022’de yaralandıktan üç gün sonra ağrı kesici ve iltihap karşıtı etkileri bilinen Fibraurea tinctoria sarmaşığının yapraklarını çiğnedi, suyunu tekrar tekrar yarasına sürdü ve sonunda yarayı çiğnenmiş yapraklarla tamamen kapattı. Yara birkaç gün içinde kapandı. Araştırmacılar bunu, yabani bir hayvanda biyolojik olarak aktif bir bitkiyle aktif yara tedavisinin sistematik olarak belgelenen ilk örneği olarak tanımlıyor.

3. Yunus: aynada kendini tanıyan deniz memelisi

Ayna testi, hayvanın vücudunda yalnızca aynada görebileceği bir işaret olduğunda aynayı kullanıp o işareti incelemesine dayanır. 2001’de PNAS’ta yayımlanan Reiss ve Marino çalışmasında iki şişe burunlu yunusun ikisi de aynayı vücudundaki işaretli bölgeleri incelemek için kullandı. O güne kadar bu beceri yalnızca insanlarda ve büyük insansı maymunlarda güçlü biçimde gösterilmişti.

Yunusların sosyal hafızası da etkileyici. 2013’te yayımlanan bir çalışma, yunusların eski havuz arkadaşlarının imza ıslıklarını en az 20 yıl sonra bile tanıyabildiğini gösterdi; bu, insan dışı bir türde ölçülen en uzun sosyal hafıza süresiydi.

4. Fil: Happy, ayna ve ip çekme deneyi

2006’da New York’taki Bronx Hayvanat Bahçesi’nde üç Asya filine dev bir ayna verildi. National Geographic’in haberine göre Happy adlı fil, başının bir tarafındaki görünür işarete hortumuyla tekrar tekrar dokundu, diğer taraftaki görünmez “sahte” işareti ise görmezden geldi. Diğer iki fil testi geçemedi; ancak şempanzelerin de yalnızca yaklaşık yarısının bu testi geçtiğini hatırlatalım.

Fillerin iş birliği becerisi de deneyle gösterildi. 2011’de PNAS’ta yayımlanan bir deneyde iki filin bir ipin iki ucunu aynı anda çekmesi gerekiyordu. Filler partnerleri gecikince 45 saniyeye kadar bekledi ve partnerin ipe erişimi yoksa çekmenin anlamsız olduğunu kavradı.

5. Yeni Kaledonya kargası: Ezop masalını gerçeğe dönüştüren kuş

Ezop’un “Karga ile Testi” masalında susamış bir karga, su seviyesini yükseltmek için testiye taş atar. 2014’te PLOS ONE’da yayımlanan bir çalışmada Yeni Kaledonya kargaları tam olarak bunu yaptı. Kargalar taşları kum dolu tüp yerine su dolu tüpe, yüzen nesneler yerine batan nesneleri, içi boş nesneler yerine dolu olanları attı. Dar ve geniş tüpü ayırt etmeleri gereken daha zor görevlerde ise başarısız oldular. Araştırmacılara göre kargaların su taşırma anlayışı eksik ama 5-7 yaş çocuklarıyla yarışır düzeyde.

6. Kuzgun: 17 saat sonrası için plan yapan kuş

Planlama uzun süre insana ve büyük insansı maymunlara özgü sanılıyordu. 2017’de Science’ta yayımlanan çalışmada, Scientific American’ın aktardığına göre beş kuzgun önce bir taşla bulmaca kutusundan yiyecek düşürmeyi, sonra bir şişe kapağını yiyecekle takas etmeyi öğrendi. Daha sonra kuzgunlar, ancak 17 saat sonra işe yarayacak aleti ya da takas jetonunu hemen yiyebilecekleri küçük bir ödüle tercih etti. Bazı görevlerde performansları büyük insansı maymunlarla ve dört yaşındaki çocuklarla eşleşti.

7. Afrika gri papağanı: Alex ve “sıfır” fikri

Psikolog Irene Pepperberg’in yaklaşık 30 yıl boyunca çalıştığı Afrika gri papağanı Alex, 2007’de öldüğünde AP’nin haberine göre 50 nesneyi, yedi rengi ve beş şekli İngilizce adlandırabiliyor, altıya kadar sayabiliyordu. 2005’te yayımlanan bir makalede Alex, karışık nesne gruplarında miktar sorularına %80’in üzerinde doğru cevap verdi ve “yok” anlamında none sözcüğünü sıfıra benzer bir kavram olarak kullandı.

8. Ahtapot: ahtapot zeki mi?

Kısa cevap: evet, hem de omurgasızlar arasında açık ara. OIST’in (Okinawa Bilim ve Teknoloji Enstitüsü) aktardığına göre ahtapotun 500 milyondan fazla nöronu var; bu sayı bir köpeğinkine yakın. Üstelik nöronların üçte ikisinden fazlası beyninde değil, kollarında ve vücudunda.

En ünlü gözlemlerden biri Endonezya’dan. National Geographic’e göre damarlı ahtapotlar ikiye bölünmüş hindistan cevizi kabuklarını kollarının altında taşıyarak yürüyor ve gerektiğinde bunları sığınağa dönüştürüyor. Kabuklar yalnızca ileride işe yaradığı için araştırmacılar bunu alet kullanımı sayıyor; bu davranış, alet kullanan omurgasızın ilk belgelenen örneklerinden biri olarak kayda geçti.

9. Domuz: joystick ile oyun oynayan çiftlik hayvanı

2015’te yayımlanan “Thinking Pigs” derlemesi, domuzların bilişsel olarak karmaşık hayvanlar olduğunu ve zeki saydığımız birçok türle ortak özellikler taşıdığını öne sürüyor. Bunun en somut örneği 2021’de Frontiers in Psychology’de yayımlanan bir deney: dört domuz, bir joystick’i hareket ettirerek ekrandaki imleci hedeflere götürmeyi öğrendi ve tek duvarlı hedeflerdeki ilk denemelerinde şans düzeyinin anlamlı biçimde üstünde başarı gösterdi.

10. Köpek: 1.022 kelime bilen Chaser

Border Collie cinsi Chaser, üç yıllık yoğun eğitimin sonunda 1.022 nesnenin adını öğrendi ve hatırladı. 2011’de Behavioural Processes’te yayımlanan çalışma, Chaser’ın yeni bir nesnenin adını, tanıdık nesneler arasındaki tek yabancı nesne olduğu için eleme yoluyla çıkarabildiğini de gösterdi. Bu, normalde küçük çocuklarda gözlenen bir öğrenme biçimi.

Maymun IQ’su diye bir şey var mı? Maymunların IQ seviyesi

İnternette şempanzeler, goriller hatta yunuslar için IQ puanı veren listelere rastlarsın. Bu sayıların hiçbiri gerçek bir ölçüme dayanmıyor. IQ, insanlar için geliştirilmiş ve insan yaş gruplarına göre standartlaştırılmış bir puandır: ortalaması 100, standart sapması 15 olacak şekilde, aynı testi çözen insanlarla karşılaştırılarak hesaplanır. (Nasıl hesaplandığını IQ nedir rehberimizde ayrıntılı anlattık.) Bir şempanzeyi sözel sorular ve kâğıt kalemle insan normlarına göre puanlamak bilimsel olarak anlamsız.

Bilim insanlarının yaptığı şey, türleri aynı görevlerle karşılaştırmak. Max Planck Enstitüsü’nden araştırmacıların 2007’de Science’ta yayımladığı çalışmada, ScienceDaily’nin aktardığına göre yaklaşık 100 şempanze, 30 orangutan ve 2,5 yaşındaki 100 çocuk aynı test bataryasını çözdü. Mekân, miktar ve nedensellik gibi fiziksel görevlerde üç grup da benzer sonuç aldı. Sosyal görevlerde (iletişim, taklit yoluyla öğrenme, başkasının ne düşündüğünü anlama) ise çocuklar denemelerin yaklaşık %74’ünde, maymunlar yalnızca üçte birinde doğru cevap verdi.

Yani “maymun IQ’su” sorusunun dürüst cevabı şu: maymunların bir IQ puanı yok, ama bazı alanlarda küçük çocuklarla benzer, bazı alanlarda belirgin şekilde farklı bir zihin profilleri var. Hayvanlarda insanlardaki genel zeka faktörüne (g) benzer bir yapı olup olmadığı da hâlâ tartışmalı; 2017’de Behavioral and Brain Sciences’ta yayımlanan kapsamlı bir derleme, kemirgenlerde ve primatlarda bu yönde bulgular olduğunu ama yorumun daha fazla test gerektirdiğini vurguluyor.

Bilim insanları hayvan zekasını nasıl ölçüyor?

IQ testi olmadığına göre araştırmacılar hayvan zekasını farklı görevlerle, parça parça ölçüyor. En sık kullanılanlar:

• Ayna testi: Hayvan, kendi vücudundaki görünmeyen işareti aynada görüp inceliyor mu? Şempanzeler, yunuslar, Asya filleri ve saksağanlar bu testte başarı gösterdi.
• Nedensellik görevleri: Ezop masalı deneyleri gibi, hayvanın fiziksel dünyadaki sebep-sonuç ilişkisini anlayıp anlamadığını ölçer.
• Alet kullanımı ve meta-alet görevleri: Bir aleti başka bir aleti elde etmek için kullanmak, ileri düzey akıl yürütme ister.
• Çalışma belleği testleri: Ayumu’nun rakam görevi gibi, kısa süreli bilgiyi aklında tutma becerisini ölçer.
• Planlama ve öz kontrol: Kuzgun deneyindeki gibi, şimdiki küçük ödülü ileride işe yarayacak bir şey için bırakabilmek.

İnsan zekası da tek bir beceriden oluşmuyor; zeka türleri yazımızda bu alanların insanlarda nasıl ayrıştığını anlattık. Hayvanlarda bu ayrışma çok daha belirgin: bir tür bir alanda dâhi, başka bir alanda sıradan olabiliyor.

En zeki kuş hangisi? Karga zekası ve papağanlar

“Kuş beyinli” lafı bilimsel olarak artık pek geçerli değil. En zeki kuş unvanı için iki aile yarışıyor: kargagiller (karga, kuzgun, saksağan, alakarga) ve papağanlar.

Karga zekası için en çarpıcı kanıtlardan biri meta-alet kullanımı. 2007’de Current Biology’de yayımlanan bir deneyde Yeni Kaledonya kargalarının yiyeceğe ulaşmak için önce kısa bir çubukla uzun çubuğu alması, sonra uzun çubukla yiyeceği çekmesi gerekiyordu. Yedi kargadan altısı ilk denemede kısa çubukla uzun çubuğu almaya çalıştı, dördü ilk denemede yiyeceğe ulaştı.

Kargagillerin bir başka üyesi saksağan da 2008’de PLOS Biology’de yayımlanan bir çalışmada vücudundaki işarete aynada bakarak tepki verdi. Bu, ayna testinde memeli olmayan bir türden gelen ilk kanıttı. Papağanlar ise özellikle dil ve kavram öğrenmede öne çıkıyor; Alex’in renk, şekil ve sayı becerileri bunun en bilinen örneği.

En zeki köpek ırkları: Coren listesi ve sınırları

En zeki köpek ırkları sorusunun en çok alıntılanan cevabı, psikolog Stanley Coren’in The Intelligence of Dogs kitabından geliyor. Coren, ABD ve Kanada’daki köpek itaat yarışması hakemlerine ulaştı ve 199 hakemin değerlendirmesiyle ırkları sıraladı. Coren’in Psychology Today’deki yazısına göre 199 hakemden 190’ı Border Collie’yi ilk 10’a koydu.

Bu listeyi okurken bir noktayı unutma: Coren köpek zekasını üçe ayırıyor. İçgüdüsel zeka (ırkın yetiştirildiği iş, örneğin sürü gütmek), uyum zekası (yeni problemleri kendi başına çözmek) ve çalışma-itaat zekası (insandan komut öğrenmek). Hakem anketi yalnızca üçüncüsünü ölçüyor. Listenin sonundaki Afgan Tazısı ya da Beagle “aptal” değil; insan komutlarına göre değil, kendi işlerine göre seçilmiş ırklar. Coren’in de vurguladığı gibi akıllı bir köpek, senden ne istediğini öğrendiği kadar neyle paçayı kurtarabileceğini de öğrenir.

En zeki kedi ırkları hangileri? Dürüst cevap

Kediciler için kötü haber: en zeki kedi ırkları konusunda bilimsel bir sıralama yok. İnternetteki listeler genellikle yetiştirici tanımlarına dayanıyor. 5.726 kedinin incelendiği ve 2019’da Scientific Reports’ta yayımlanan Helsinki Üniversitesi çalışmasının yazarları da, örneğin Rus Mavisi için kullanılan “zeki ve oyuncu” gibi tanımların genellikle sahip ve yetiştirici izlenimlerine dayandığını ve bilimsel temelden yoksun olduğunu açıkça yazıyor.

Aynı çalışma ırklar arasında gerçek davranış farkları buldu ve ilginç bir Türkiye bağlantısı da var: incelenen ırklar dört kümeye ayrıldığında Van kedisi ile Ankara kedisi birlikte ayrı bir küme oluşturdu. Ama bu bir kişilik ve davranış farkı, zeka puanı değil.

Kedilerin zekası hakkında bilinenler daha çok tür düzeyinde. 2019’da yayımlanan bir deneyde ev kedileri, yabancılar söylese bile kendi isimlerini diğer kelimelerden ayırt edebildi. Beyin kabuğundaki nöron sayısı açısından ise Coren’in aktardığı ölçümlere göre kedilerde yaklaşık 250 milyon nöron var; köpeklerde bu sayı kabaca iki katı. Daha fazla nöron daha fazla kapasite anlamına gelebilir, ama bir hayvanın o kapasiteyi nasıl kullandığını tek başına söylemez.

Hayvanlar ayna testinden geçiyor, peki sen hangi testten geçebilirsin?

En zeki hayvan listesindeki deneylerin ortak noktası, her birinin zekanın tek bir parçasını ölçmesi: Ayumu çalışma belleğini, kargalar nedenselliği, kuzgunlar planlamayı. İnsan IQ testleri ise bu parçaları bir arada ve aynı yaş grubundaki insanlarla karşılaştırarak ölçer. İşte bu yüzden “maymun IQ’su” uydurma, ama senin IQ puanın gerçek bir karşılaştırmaya dayanabilir.

IQtonics IQ testi, örüntüler, uzamsal akıl yürütme, sayılar, mantık ve hafıza alanlarında giderek zorlaşan 40 sorudan oluşur ve yaklaşık 20 dakika sürer. Sonucun, ortalaması 100 ve standart sapması 15 olan insan IQ ölçeğinde hesaplanır ve yüzdelik dilimle birlikte gösterilir. Teste başlamak ücretsiz; tam sonuçların deneme üyeliğiyle açılır ve bu üyelik iptal edilmezse otomatik olarak yenilenir. Isınmak istersen önce zeka soruları ve cevapları yazımızdaki bulmacaları dene, sonucunu yorumlamak için de iyi bir IQ puanı nedir rehberine göz at. Bunun klinik bir değerlendirme değil, online bir test olduğunu da hatırlatalım.